اقتصاد ایران

در مورد چالش‌‌‌های پیش‌روی اقتصاد ایران می‌‌‌توان هزاران صفحه کتاب نوشت و ساعت‌‌‌ها سخنرانی کرد. اما در این یادداشت کوتاه بر آن شدم تا از میان آن انبوه گفته‌‌‌ها و نوشته‌‌‌ها، نگاهی به کسری بودجه و نقش بازار بدهی در مدیریت بدهی‌‌‌های عمومی داشته باشم؛ مساله‌ای که رد پای آن را می‌‌‌توان در سایر چالش‌‌‌های اقتصاد ایران به‌وضوح مشاهده کرد. بازار بدهی جایی است که دولت‌‌‌ها اوراق قرضه خود را برای تامین هزینه‌‌‌هایشان در آن عرضه می‌کنند. وجود بازار بدهی پویا در هر اقتصادی برای حفظ سرمایه‌گذاری‌‌‌ها…

فضای سیاست مالی، تحت‌تاثیر میزان منابع مالی است که از طرق مختلف کسب می‌شود و برای اجرای برنامه‌ها و سیاست‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. منابع مالی دولت را می‌‌‌توان از طریق وام یا کمک‌‌‌های خارجی، درآمدهای داخلی و فروش اوراق بدهی افزایش داد. با توجه به وضعیت تحریمی و شرایط اقتصاد کلان کشور، دولت ایران تنها می‌تواند بر افزایش درآمدهای داخلی -عمدتا از طریق درآمدهای مالیاتی- تکیه کند. ولی تا زمانی که دولت با کسری بودجه‌های مداوم روبه‌روست، نمی‌تواند از بودجه به‌عنوان ابزاری برای سیاستگذاری مالی…

دنیای اقتصاد-مهران خسروزاده: در هر اقتصاد نرخ‌های مهم و کلیدی خاصی وجود دارد اما آنچه اهمیتش میان همه اقتصادهای جهان مشترک است نرخ بهره است. نرخ بهره بسته به مکاتب اقتصادی مختلف می‌تواند به اشکال مختلفی تعریف شود اما در یک تعریف متداول، نرخ بهره نشان‌دهنده هزینه فرصت استفاده از پس‌‌اندازهای دیگران است. این روزها نیز نرخ بهره به کانون بحث‌‌های پولی و بانکی اقتصاد ایران تبدیل شده است. اقدام بانک مرکزی در فروش اوراق گواهی سپرده با نرخ ۳۰ درصدی موجب شده تا نرخ تامین مالی در بازارها افزایش قابل‌توجهی را تجربه کند. منتقدان و…

دنیای اقتصاد: تحریم‌ها به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل موثر بر اقتصاد ایران، به‌خصوص در یک دهه اخیر، تاثیرات گسترده‌ای بر تمامی جوانب اقتصادی کشور داشته‌اند. این تاثیرات تنها محدود به کاهش درآمدهای نفتی و افزایش هزینه‌های تجاری نبوده، بلکه به عمق ساختارهای اقتصادی کشور نیز نفوذ کرده و منجر به تشدید بسیاری از مشکلات موجود شده‌اند. تحریم‌ها حتی بر وضعیت کسری بودجه، تورم و... اثرات ماندگار و عظیمی از خود نشان داده‌اند و می‌توان گفت در یک دهه اخیر تحریم مهم‌ترین ریسک اقتصادی کشور بوده است.

در حالی که در دهه‌های اخیر، اغلب کشورهای درحال توسعه برای بهره‌برداری از ظرفیت‌های تجارت جهانی تلاش کرده‌اند، اما اقتصاد ایران با اتخاذ رویکرد درون‌گرایی (هم به‌واسطه فشار تحریم‌ها و هم سیاست‌های داخلی)، حمایت‌‌‌گرایی دائمی و استراتژی جایگزینی واردات، از تجارت جهانی و فرصتی که پراکندگی بین‌المللی تولید ایجاد کرده، تقریبا ثمره‌‌‌ای نبرده است. اکنون زنجیره‌های جهانی ارزش، فرصتی در اختیار کشورها قرار داده‌اند تا دیگر تخصص یافتن و داشتن مزیت نسبی در یک محصول نهایی و کل زنجیره ارزش یک کالا مهم…

دنیای اقتصاد-گروه اقتصاد بین‌الملل: ایران در تازه‌ترین طبقه‌بندی بانک جهانی با یک پله ارتقا، در گروه کشورهای با درآمد متوسط به بالا قرار گرفت. این نهاد بین‌المللی کشورهای جهان را به چهار گروه درآمدی طبقه‌بندی می‌کند: کم، متوسط به پایین، متوسط به بالا و بالا. این طبقه‌بندی هرسال در ماه ژوئیه براساس وضعیت سرانه درآمد ناخالص ملی (GNI) کشورها در سال تقویمی قبل، به‌روزرسانی می‌شود. درآمد ناخالص ملی کشورها به دلار آمریکا محاسبه می‌شود. هدف از این طبقه‌بندی، نشان دادن سطح توسعه یک کشور است.

«ما به اندازه‌ای که در تامین امنیت در منطقه نقش داریم، در حوزه اقتصاد نقش‌آفرینی‌نکرده‌ایم.» این نظر مرحوم ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور فقید ایران درباره هدف از پیوستن به سازمان همکاری شانگهای بوده است. جمله‌ای که به روشنی نشان می‌دهد ایران همزمان دو چشم‌انداز کلی را در پیوستن به شانگهای پیگیری می‌کند؛ امنیت و اقتصاد. ایران به‌عنوان کشوری که حدود ۲دهه تحت شدیدترین تحریم‌های بین‌المللی قرار داشته، در چند سال اخیر اما وضعیت سخت‌تری را تجربه کرده است. ناامیدی از برجام و ناکارآمدی دولت‌ها در عرصه…

محمدحسین شاوردی - پرهام پهلوان: برای بهبود شرایط زندگی مردم، کسب‌وکارها، ‌‌‌ سرمایه‌گذاران و نیز چالش‌‌‌های پیش‌روی دولت آینده ایران، حل چالش‌‌‌های موجود واجب‌‌‌ترین اقدام است. بااین‌حال میان راه‌‌‌حل‌‌‌های پیشنهادی نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری برای این مسائل تفاوت بسیاری وجود دارد. اقتصاددانان معتقدند حتی مشکلات داخلی اقتصاد، بدون افزایش درآمدهای دولت، حل مشکل ناترازی بودجه، مهار تورم و ثبات‌‌‌بخشی به اقتصاد کلان مقدور نخواهد بود. چه چیزی است که از اصلاح کلی اقتصاد ایران ممانعت به عمل می‌‌‌آورد؟

پیشرفت اقتصادی کشور تحت راهبری هر یک از نامزدهای ریاست‌جمهوری از مواضع آنها در حوزه‌‌‌های سیاست خارجی، سیاست داخلی، سیاست فرهنگی و اجتماعی و سیاست‌‌‌های اقتصادی تاثیر می‌‌‌پذیرد. شعار انتخابی آقای جلیلی «یک جهان فرصت، یک ایران جهش، هر ایرانی یک نقش باشکوه» است. روشن نیست چگونه می‌خواهند یک ایران جهش را عملی کنند. جهش، منابع انسانی متخصص و با انگیزه می‌‌‌خواهد، منابع مالی می‌‌‌خواهد، تکنولوژی می‌‌‌خواهد، روابط تجاری و مالی با دنیای صنعتی می‌‌‌خواهد، همراهی و همدلی مردم و امید به آینده…

یکی از ‌‌سنجه‌‌‌های کلیدی عملکرد اقتصادی در قانون برنامه‌‌ پنج‌ساله‌‌ هفتم (۱۴۰۷-۱۴۰۳)، میانگین رشد سالانه‌‌ اقتصادی ا‌‌‌ست. آنچنان‌که مستحضرید، میانگین مذکور در متن قانون ۸‌درصد در نظر گرفته شده است. این در حالی است که براساس داده‌‌‌های مرکز آمار، میانگین رشد سالانه‌‌ محصول ناخالص داخلی حقیقی در ایران پس از انقلاب تنها چیزی در حدود ۲‌درصد بوده است. حتی اگر سال‌های انقلاب و جنگ را از سری زمانی رشد حذف کنیم، این میانگین در حدود ۳.۵‌درصد باقی می‌‌‌ماند.

دولت بعدی ایران با چالش‌‌‌های اساسی روبه‌رو خواهد بود که می‌‌‌توان آنها را به سه‌دسته اصلی تقسیم کرد.

دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری، انتخاب بین پیشرفت و عقب‌‌‌گرد است. پزشکیان تمایل خود را برای کاهش دردهای اقتصادی ایرانیان با وارد کردن عقلانیت به سیاست داخلی و خارجی ایران نشان داده است. برای این کار، او به محدودیت‌های خود آگاه است. با این حال، مهم است که او نهایت تلاش خود را برای رفع کسری‌‌‌های اقتصادی و سیاسی ایران در حد امکان انجام خواهد داد. حتی اگر پزشکیان فقط موفق به رفع تحریم‌‌‌های اقتصادی ایران شود، یک تسکین بزرگ برای بسیاری از ایرانیان خواهد بود. تحریم‌‌‌ها فاصله بین ایران و سایر…

نامزدهای ریاست‌جمهوری را می‌‌‌نشانند و از یک‌یک آنها می‌‌‌پرسند که برنامه‌‌‌ات چیست؟ برنامه‌‌‌ات برای اقتصاد چیست؟ برای یارانه‌‌‌ها چیست؟ برای ارز چیست؟ برای فرهنگ و هنر چیست؟ برای آموزش و پرورش چیست؟ برای تغذیه دانش‌آموزان چیست؟ برای روستاها چیست؟ برای مذاکرات با چین و روسیه چیست؟ و ده‌‌‌ها سوال دیگر از این قبیل. هریک از نامزدها نیز باید ثابت کند که برنامه‌ای بیشتر و بهتر از دیگران دارد. برخی هم مدعی می‌شوند که سال‌های سال است مشغول برنامه‌نویسی هستند!

اقتصاد ایران در حال حاضر با محدودیت جدی منابع مالی مواجه است. هزینه‌‌‌های دولت شامل حقوق و دستمزد کارکنان، مستمری بازنشستگان و یارانه‌‌‌ها، ‌‌‌ افزایش شدیدی داشته؛ اما درآمدها به همان میزان بالا نرفته است. دولت با افزایش درآمدهای مالیاتی و افزایش کمتر از تورم حقوق کارکنان، مستمری بازنشستگان و یارانه‌‌‌ها تلاش کرده است محدودیت منابع را مدیریت کند. اما رشد ‌‌‌کم اقتصادی و تورم بسیار بالا در پنج‌سال اخیر، مانع ثمربخشی این تلاش‌‌‌ها بوده و معیشت آحاد جامعه بسیار سخت شده است.

تاکنون هیچ‌یک از دو نامزد ریاست‌جمهوری فینالیست به‌طور صریح از سیاست‌های اقتصادی دولت خود برای رفع مشکلات ساختاری اقتصاد کشور صحبت نکرده‌اند؛ ولی از روی حرف‌های دیگر آنها و همچنین دیدگاه مشاوران اقتصادی‌شان تا حدودی می‌‌‌توان پی برد که زمینه‌‌ فکری آنان چیست. آنچه اثبات شده است، مهم‌ترین دلیل نابسامانی شدید اقتصادی کشور و فقر روزافزون طبقات متوسط و پایین درآمدی در ۱۵سال اخیر تحریم‌های تحمیل‌شده بر اقتصاد کشور است که خود نتیجه چگونگی تعامل حکومت با مسائل بین‌المللی بوده است.

ایران دو مسیر را در پیش‌رو دارد: یک مسیر رونق و رشد بالا که مردم ایران آرزویش را دارند و مسیر دوم تداوم کسادی و حرکت در جهت رکود تعمیق‌شونده. برای ورود به مسیر اول شرط لازم رفع تحریم‌ها و کاهش تنش در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی است؛ در حالی که نگرش غیر‌علمی و توهم‌آمیز خودکفایی و انزوا زمینه‌ساز حرکت در مسیر خطرناک دوم است.

یکی از عوامل مهمی که مانع تداوم رشد و شکوفایی اقتصادی هر نظام سیاسی در مرحله بلوغ و جاافتادگی و ثبات نسبی می‌شود، افزایش احتمال ظهور و گسترش گروه‌‌‌های منافع خاص تنگ‌‌‌نظر و کوته‌‌‌بین یا به‌‌‌اصطلاح ائتلاف‌‌‌های توزیعی است. با ازدیاد این گروه‌‌‌ها، به‌‌‌تدریج شاهد کاهش توانایی حکومت‌‌‌ها در تصویب و اجرای قوانین و سیاست‌‌‌های عمومی در خدمت خیر عامه و رفاه همگانی خواهیم بود. این گروه‌‌‌های ضد منافع عمومی، در عوض با استفاده از «قدرت وتویی» که در عمل و در پشت پرده کسب می‌کنند، به شکل مانع و سدی…

این روزها در میان هیجانات سیاسی، پرسش‌‌‌های متنوع اقتصادی مطرح است. در این متن با اشاره به گزارش ۲۰۲۴ مجمع جهانی اقتصاد با عنوان «گزارش آینده رشد»، بر تاب‌‌‌آوری اقتصاد تاکید می‌‌‌کنم. تاب‌‌‌آوری به بیان ساده به معنای میزان مقاومت و بازگشت اقتصاد در برابر شوک‌‌‌هاست. شکنندگی استراتژی‌‌‌های تاب‌‌‌آوری ملی در میانگین رشد ۲ تا ۱.۵‌درصدی پساکرونا و ظهور چالش‌‌‌های جهانی مانند تغییرات آب‌وهوایی، صلح و امنیت، ثبات مالی و اقتصادی و نوسانات شوک‌‌‌های بهداشتی بیشتر آشکار شده است.

شهروندان ایرانی که قصد شرکت در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۴۰۳ را دارند، نباید انتظار تغییرات بنیادی سریع در ساختار اقتصادی ایران را داشته باشند و تصور کنند که رشد قیمت کالاها و خدمات فورا متوقف می‌شود، نرخ بیکاری کاهش می‌‌‌یابد، فساد اقتصادی ریشه‌‌‌کن می‌شود، فقر و نابرابری کاهش می‌‌‌یابد، میزان و تعداد سرمایه‌گذاری‌‌‌ها و گردشگران خارجی افزایش پیدا می‌کند، مشکلات محیط‌زیستی ایران حل می‌‌‌شود و شاهد رشد سریع و پایدار اقتصادی خواهند بود. این مسائل تنها چند نمونه از مشکلات موجود در…

چشم‌انداز اقتصادی و رفاهی ایران را باید در دو افق ۲۰۳۰ و ۲۰۵۰ از نگاه استراتژیک در نظر گرفت. برای این دو مقطع اساسی باید تذکر داد که کشورهای منطقه‌ای رقیب ایران مانند عربستان، ترکیه و پاکستان و همچنین کشورهای کوچک ولی مهم منطقه مانند امارات متحده عربی، قطر و کویت و حتی عراق، اردن و مصر اهداف بلندپروازانه‌ای تعریف کرده‌اند و رفتار آنها حضور جدی در اقتصاد و تجارت منطقه را پوشش می‌دهد. عملا برای این افق‌ها بین همه کشورهای جهان رقابت تنگاتنگی در چند حوزه مهم تعریف شده است.

با نزدیک شدن به زمان نهایی انتخاب رئیس‌جمهور جدید و ضرورت انتخاب کاندیدای اصلح توسط مردم و با توجه به اهمیت زیاد مسائل اقتصادی در شرایط امروز کشور، به نظر می‌رسد کاندیدایی که بتواند در مورد دو معضل مزمن کشور، یعنی «کسری بودجه» و «ناترازی بانک‌ها» که عوامل اصلی تورم هستند راه‌‌‌حل‌‌‌های اساسی و قابل اجرایی ارائه دهد، احتمالا وضعیت بهتری را برای رفاه مردم در سال‌های آتی فراهم خواهد کرد. در مورد کسری بودجه دولت طی سال‌های اخیر تلاش‌‌‌های زیادی برای کاهش پولی شدن آن از طریق افزایش سهم مالیات و…

با توجه به اینکه علت‌‌‌العلل بخش عمده‌‌‌ای از مشکلات امروز اقتصاد ایران، اعم از گرفتار شدن در تله رشد پایین، کمبود سرمایه‌گذاری، منفی بودن تراز تجاری کشور، مستهلک شدن زیرساخت‌‌‌ها و عدم‌امکان استفاده از تکنولوژی جدید، تحریم‌‌‌های ظالمانه و کمرشکنی است که علیه ایران صادر و اجرا شد، منطقی است که دو کاندیدای مرحله دوم انتخابات ریاست‌جمهوری را از این نظر مقایسه کنیم. در بررسی کارنامه و عملکرد آقای سعید جلیلی، این نکته قابل‌توجه است که بخش عمده‌‌‌ای از قطعنامه‌‌‌های شورای امنیت سازمان ملل و…

نمی‌‌‌توان برای اقتصاد ایران راه برون‌رفتی یافت؛ مگر با درک رتبه آزادی اقتصادی ۱۶۰ از ۱۶۵ آن. این رتبه ما را در کنار آرژانتین، ونزوئلا و سوریه قرار می‌دهد.

هم به لحاظ نظری و هم در عمل، ثبات و آرامش داخلی در همه ابعاد (سیاسی، مدیریتی، قانونی و سیاستی) و در روابط خارجی، پیش‌نیاز اولیه‌ و ضروری‌ سرمایه‌گذاری‌های مولد و پیشرفت و رفاه اقتصادی است. برای اقتصاد ایران اما با توجه به وابستگی به صادرات نفت، نبود تنش و ثبات در روابط بین‌الملل، به‌خصوص با کشورهای پیشرفته، بسیار حیاتی است.

در حالی که وعده‌های اقتصادی از مهم‌ترین مباحث در فرآیند انتخابات چهاردهم ریاست‌جمهوری بود، اما آنچه در دور اول انتخابات شاهد بودیم، نه گفتن بخش عمده‌ای از جامعه به چنین وعده‌هایی است که دلیل اصلی آن بی‌اعتمادی مردم به سیاستگذاران و سیاستمداران است. آنچه در جامعه امروز شاهد هستیم، نتیجه فراوانی انباشته بی‌اعتمادی است که اتفاقا یک متغیر بسیار مهم در اقتصاد سیاسی تلقی می‌شود.

با توجه به تاثیرپذیری قابل‌‌‌توجه شاخص‌‌‌های اقتصادی از متغیرهای نهادی که شامل ساختارهای سیاسی و حقوقی، بوروکراسی، پاسخگویی نهادهای حاکمیتی، انگیزه‌های فساد و نهادهای فرهنگی و مذهبی می‌شود، اقتصاد ایران در چارچوب مکتب نهادگرایی قابلیت پیش‌بینی و تحلیل دارد. نوع نگاه دو نامزد محترم و تیم کارشناسی آنها به این متغیرهای نهادی، می‌‌‌تواند چشم‌‌‌انداز متمایز و روشنی را برای اقتصاد ایران ترسیم کند. اگرچه این مهم مورد توجه و پذیرش است که دولت حاکم از چنین قدرتی برخوردار نخواهد بود که بتواند در مورد…

اقتصاد ایران، با توجه به منابع زیرزمینی بالا و دسترسی به انرژی ارزان، نیروی کار تحصیل‌کرده به‌خصوص در دهه ۹۰، موقعیت جغرافیایی بی‌نظیر، ایجاد نهادها و توسعه صنعت و ارتباطات در دهه‌های قبل، می‌توانست به کشتی بزرگ و پرتحرک در اقیانوس دنیا تبدیل شود. اما این اقتصاد، به قایق کوچکی تبدیل شده که هم‌اکنون اسیر موج‌های انتخاباتی است.

انتخابات ریاست‌جمهوری پس از دور اول به دو گزینه محدود شده است. مردم در غالب نظرسنجی‌ها اقتصاد را دغدغه اصلی خود عنوان می‌کنند. بنابراین یکی از اصلی‌ترین معیارها برای تشخیص گزینه مناسب برای نشستن بر کرسی ریاست جمهوری نگاه نامزدهای راه‌یافته به دور دوم به اقتصاد است.

چالش تامین مواد اولیه صنایع معدنی یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی صنعت و اقتصاد کشور خواهد بود؛ چراکه صنایع پایین‌دستی زنجیره صنایع معدنی مانند خودرو، ساختمان‌سازی، لوازم خانگی و… بدون مواد معدنی امکان ادامه حیات ندارند و نباید تصور کرد که در صورت تبدیل‌شدن این چالش به یک بحران، تنها بخش معدن و صنایع معدنی آسیب خواهند دید؛ شاید این اصلی‌ترین پاسخ برای این سوال باشد که چرا «اکتشاف» باید جزو اولویت‌های اصلی صنعت کشور باشد؟ براساس داده‌ها، منابع اکتشاف‌شده سنگ‌آهن کشور با لحاظ‌کردن میزان عیار و…

مهم‌ترین بینش اقتصاد بخش عمومی، فهمی است که از خلال بودجه‌‌‌های عمومی ارائه می‌دهد و کم و کیف رابطه میان ملت و دولت را به شکل روشن بیان می‌کند. مرور ادبیات بودجه و بررسی اقتصادسیاسی مالیه عمومی نشان می‌دهد که در نظام‌‌‌های دموکراتیک نسبت وثیقی میان جهت‌‌‌گیری‌‌‌های کــــلان بودجــــه و ترجیحــات رای‌‌‌دهندگان وجود دارد. حتی در نظام‌‌‌هایی با سیستم بسته سیاسی که از حداقلی از کارآیی برخوردارند، بودجه‌‌‌ریزی مبتنی بر ترجیحات رای‌‌‌دهندگان اهمیت زیادی دارد. این موضوع در ایران از این جهت دارای…