جمعیت بانوان شاغل ۲۸۷هزار نفر کاهش یافت؛
ضربهکاری به اشتغال زنان
اروند جعفرصالحی: نتایج تازهترین طرح آمارگیری نیروی کار در پاییز۱۴۰۴، تصویری نگرانکننده از بازار کار ایران ترسیم میکند. براساس اعلام مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ساله و بیشتر با افزایش 0.6 واحد درصدی نسبت به پاییز سال گذشته، به 7.8درصد رسیده است. نرخ مشارکت اقتصادی که نسبت جمعیت فعال (شاغل و بیکار) به کل جمعیت در سن کار را نشان میدهد، در پاییز ۱۴۰۴ به 40.7درصد رسیده؛ رقمی که نسبت به سال قبل 0.5 واحد درصد کاهش یافته است. کاهش این شاخص به معنای آن است که بخشی از جمعیت در سن کار، دیگر حتی در جستوجوی شغل هم نیستند.
وقتی افزایش نرخ بیکاری با کاهش نرخ مشارکت همراه میشود، نشاندهنده آن است که هم افراد بیشتری شغل خود را از دست دادهاند و هم گروهی از جویندگان کار، از یافتن شغل مناسب ناامید شده و از بازار کار خارج شدهاند. نسبت اشتغال نیز 0.7 واحد درصد کاهش یافته است. تعداد شاغلان به ۲۴میلیون و ۸۵۷هزار نفر رسیده که نسبت به پاییز سال قبل، ۱۲۶هزار و ۸۱۸نفر کمتر است. این در حالی است که جمعیت در سن کار در همین مدت بیش از ۸۱۵هزار نفر افزایش یافته است. افت شاخصهای بازار کار عمدتا ناشی از عدم پایداری وضعیت اقتصاد کلان بر اثر شوکهای ناشی از جنگ 12روزه در تابستان، ناترازی در انرژی، قطعی اینترنت و شوکهای ناشی از افزایش تنشهای سیاسی و تحمیل شرایط نه جنگ و نه صلح به اقتصاد ایران بوده است.
در این میان، وضعیت زنان بهمراتب نگرانکنندهتر است. نرخ بیکاری زنان با افزایش 2.3 واحد درصدی به ۱۶درصد رسیده است که معادل افزایش بیکاری بیش از ۷۵هزار نفر از جمعیت فعال زنان نسبت به پاییز سال گذشته است. افزون بر این، بیش از ۲۱۲هزار نفر از زنان از جمعیت فعال خارج شدهاند. به نظر میرسد در شرایط بیثباتی اقتصادی، شوکهای بیرونی و کاهش فرصتهای شغلی، زنان که معمولا از امنیت شغلی کمتری برخوردارند، نخستین گروهی هستند که از بازار کار بیرون رانده میشوند.
مرکز آمار ایران تازهترین نتایج طرح آمارگیری نیروی کار را برای پاییز سال۱۴۰۴ منتشر کرده است که نشان میدهد بازار کار در این فصل با افت در شاخصهای اصلی روبهرو بوده است. براساس این گزارش، نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ساله و بیشتر با افزایش 0.6واحددرصدی نسبت به پاییز سال پیش از آن، به 7.8درصد رسیده است. این افزایش اگرچه در ظاهر چندان بزرگ به نظر نمیرسد، اما وقتی در کنار سایر شاخصهای بازار کار قرار میگیرد، تصویر نگرانکنندهتری ارائه میدهد.
با این حال برای تحلیل دقیق بازار کار، نباید تنها به نرخ بیکاری بسنده کرد. نرخ بیکاری زمانی معنا پیدا میکند که در کنار نرخ مشارکت اقتصادی بررسی شود. نرخ مشارکت اقتصادی نسبت جمعیت فعال، یعنی مجموع افراد شاغل و بیکار، به کل جمعیت در سن کار است. این شاخص نشان میدهد چه میزان از جمعیت در سن کار، عملا وارد بازار کار شدهاند؛ به این معنا که نسبت افراد شاغل و بیکار از جمعیت در سن کار را نشان میدهد. طبق اعلام مرکز آمار، نرخ مشارکت اقتصادی جمعیت ۱۵ساله و بیشتر در پاییز ۱۴۰۴ به 40.7درصد رسیده است؛ رقمی که نسبت به پاییز سال پیش 0.5 واحد درصد کاهش یافته است. کاهش نرخ مشارکت به این معناست که بخشی از جمعیت در سن کار از بازار کار خارج شدهاند. این خروج معمولا زمانی رخ میدهد که افراد امید خود را برای یافتن شغل مناسب از دست میدهند و دیگر حتی در آمار بیکاران هم قرار نمیگیرند؛ زیرا جستوجوی فعالانه کار را متوقف کردهاند. افزایش نرخ بیکاری در کنار کاهش نرخ مشارکت، پیام روشنی دارد: در پاییز امسال هم افراد بیشتری شغل خود را از دست دادهاند و هم گروهی از جویندگان کار، از یافتن شغل ناامید شدهاند. به بیان دیگر، بازار کار نهتنها نتوانسته فرصتهای شغلی جدید متناسب با نیاز جمعیت ایجاد کند، بلکه بخشی از ظرفیت پیشین خود را نیز از دست داده است.
شاخص دیگری که این وضعیت را تایید میکند، نسبت اشتغال است. نسبت اشتغال به درصدی از جمعیت در سن کار گفته میشود که دارای شغل هستند. در فصل پاییز۱۴۰۴ این نسبت نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.7واحد درصد کاهش یافته است. تعداد شاغلان در فصل پاییز سال جاری ۲۴میلیون و ۸۵۷ هزار نفر ثبت شده که نسبت به فصل مشابه سال قبل، ۱۲۶هزار و ۸۱۸نفر کاهش داشته است. این در حالی است که در همین بازه زمانی جمعیت در سن کار بیش از ۸۱۵هزار نفر افزایش یافته است. این فاصله میان رشد جمعیت در سن کار و کاهش تعداد شاغلان نشان میدهد که اقتصاد نتوانسته متناسب با افزایش جمعیت، فرصتهای شغلی ایجاد کند.
در جستوجوی دلایل افت در شاخصهای کلان بازار کار، این وضعیت عمدتا ناشی از بیثباتی وضعیت اقتصاد کلان بوده است. اقتصاد ایران در ماههای گذشته با مجموعهای از شوکها روبهرو بوده است. جنگ ۱۲روزه در تابستان، فضای نااطمینانی را تشدید کرد و بسیاری از فعالیتهای اقتصادی را با اختلال مواجه ساخت. ناترازی در انرژی و قطعیهای مکرر برق و گاز، بهویژه در بخش تولید، باعث کاهش ظرفیت فعالیت بنگاهها شد. قطعی اینترنت نیز به کسبوکارهای آنلاین و خدمات وابسته به فضای مجازی آسیب وارد کرد و بخشی از مشاغل را موقتا یا دائما از بین برد.
از سوی دیگر، افزایش تنشهای سیاسی و تحمیل شرایط «نه جنگ و نه صلح» به اقتصاد ایران، فضای سرمایهگذاری را تضعیف کرده است. در چنین شرایطی، بنگاهها تمایل کمتری به توسعه فعالیت، استخدام نیروی جدید یا حتی حفظ نیروی کار قبلی دارند. به این طرق نااطمینانی اقتصادی اثر خود را در بازار کار نشان میدهد؛ جایی که کارفرمایان برای کاهش ریسک، هزینههای نیروی انسانی را تعدیل میکنند. مجموع این عوامل سبب شده است پاییز۱۴۰۴ برای بازار کار فصلی سخت باشد؛ فصلی که در آن هم نرخ بیکاری افزایش یافته، هم نرخ مشارکت کاهش پیدا کرده و هم تعداد شاغلان کمتر شده است. این ارقام نشان میدهد بهبود بازار کار بدون بازگشت ثبات به اقتصاد کلان و کاهش شوکهای بیرونی، دشوار خواهد بود.
جای خالی زنان در بازار کار
آمارها حکایت از شرایط دشوارتر زنان در بازار کار دارد: بیش از 212 هزار نفر از زنان از جمعیت فعال خارج شدهاند. خروج از جمعیت فعال به این معناست که این افراد یا بیکار شدهاند یا به جمعیت غیرفعال پیوستهاند و از جستوجوی شغل دست کشیدهاند. دلیل افت عمیقتر شاخصهای مربوط به زنان را باید در ساختار شکنندهتر اشتغال آنها جستوجو کرد. در زمان بروز شوکهای خارجی به اقتصاد، مانند تنشهای سیاسی، رکود یا اختلال در فعالیت بنگاهها، کارفرمایان معمولا ابتدا سراغ تعدیل نیروهایی میروند که از امنیت شغلی کمتری برخوردارند. در بسیاری از موارد، زنان در مشاغل موقت، قراردادی یا پارهوقت فعالیت دارند و همین موضوع باعث میشود اولین ضربهها متوجه آنها شود.
همچنین در شرایط نااطمینانی اقتصادی، برخی بنگاهها ترجیح میدهند ظرفیت فعالیت خود را کاهش دهند و فرصتهای شغلی جدید ایجاد نکنند؛ وضعیتی که بهطور نامتناسبی به زیان زنان تمام میشود. به همین دلیل، هر موج بیثباتی اقتصادی، بیش از دیگران بازار کار زنان را تحت تاثیر قرار میدهد و آسیبپذیری این گروه را افزایش میدهد. با این حال کاهش مشارکت زنان در فعالیتهای اقتصادی تنها به معنای افزایش نابرابری جنسیتی در بازار کار نیست، بلکه وضع اقتصادی خانوادهها را نیز تحتالشعاع قرار میدهد؛ چراکه در سالهای اخیر با افت کیفیت درآمد خانوادهها، درآمد زنان نیز به کمک خانوادهها آمدهاند.
افت اشتغال در کشاورزی و صنعت؛ رشد در خدمات
گزارش چکیده طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران، تصویری از جابهجاییها در ترکیب اشتغال کشور در پاییز امسال ارائه میدهد. براساس این گزارش، در دو بخش اصلی اقتصاد یعنی کشاورزی و صنعت، تعداد شاغلان کاهش یافته است. در بخش کشاورزی بیش از 56هزار نفر و در بخش صنعت بیش از 120هزار نفر از تعداد شاغلان کم شده است. در مقابل، بخش خدمات با افزایش 52هزار نفری تعداد شاغلان همراه بوده است. با این حال، این رشد نیز توزیع متوازنی نداشته است. بیشترین افزایش اشتغال در بخش خدمات مربوط به مردان بوده و در سوی دیگر، زنان در همین بخش با کاهش بیش از 161هزار نفری اشتغال مواجه شدهاند. به بیان دیگر، حتی در بخشی که بهطور کلی رشد اشتغال داشته، وضعیت برای زنان منفی بوده است.
همزمان با افزایش عدم قطعیتهای اقتصادی در فصل پاییز، کیفیت مشاغل نیز افت کرده است. سهم اشتغال ناقص به 7.9درصد رسیده که نسبت به پاییز قبل از آن 0.5واحد درصد افزایش یافته است. اشتغال ناقص به معنای آن است که افراد کمتر از ساعت کاری معمول (کمتر از 44 ساعت در هفته) کار میکنند و تمایل و آمادگی برای کار بیشتر دارند؛ اما به دلایلی نتواستهاند به میزان کافی کار کنند؛ این موضوع نشاندهنده شکنندهتر شدن وضعیت بازار کار است.
آمارها همچنین نشان میدهد افراد با تحصیلات پایینتر آسیب بیشتری از افزایش بیکاری دیدهاند و به نظر میرسد موج شوکهای اقتصادی بیش از همه به این گروه اصابت کرده است. در مقابل، سهم جمعیت شاغل 15ساله و بیشتر فارغالتحصیل آموزش عالی از کل شاغلان در پاییز1404 به 27.7درصد رسیده که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.8واحد درصد افزایش یافته است که نشان از تغییر ترکیب اشتغال به نفع نیروهای تحصیلکردهتر دارد. در بررسی وضعیت اشتغال در سطح استانها، خوزستان، گلستان و سیستان و بلوچستان به ترتیب با 12، 11.5 و 11.2درصد بیشترین نرخهای بیکاری و استانهای خراسان جنوبی، مرکزی و آذربایجان غربی به ترتیب با 3.7، 5.2 و 5.6درصد کمترین نرخ بیکاری را در فصل پاییز1404 نسبت به فصل مشابه سال قبل ثبت کردهاند.
