«دنیایاقتصاد» از پروژه بزرگ آمادهسازی زمین مجاور بزرگراه«چمران» رمزگشایی میکند؛
برجسازی در محله حائل
آیا واقعیت «سبکزندگی و ملاحظات شغلی» ساکنان روددره در طرح شهرداری دیده شدهاست؟
فرید قدیری: تهران پس از تقریبا سهدهه پشتسر گذاشتن «شهرکسازی در دل پایتخت»، بار دیگر شاهد اجرای بزرگترین پروژه «آمادهسازی زمین» شده بهطوریکه اخیرا فعالیت دهها دستگاه ماشینآلات سنگین راهسازی در یک «رود دره شمالشهر»، چهره بخش وسیعی از «پاییندست بزرگراه چمران» را به موقعیت 20 سالپیش پرند شبیه کرده است. گزارش «دنیایاقتصاد» از کارگاه عظیم ساختمانی در اراضی 100هکتاری غرب بزرگراه چمران حاکی است، روزانه دههاهزار شهروند تهرانی با عبور از چمران، بزرگراه اصلی شهر تهران، بدون آنکه امکان تشخیص و اطلاع از جزئیات این کارگاه از طریق نمایش اطلاعات آن روی تابلوهای زردرنگ مخصوص پروژههای ساختمانی را داشتهباشند، شاهد عملیات آمادهسازی زمین در منطقه 2 پایتخت هستند.
«شهرک جدید» در راه است؟
پاسخ این پرسش را هم میشود مثبت اعلام کرد و هم منفی. بررسیهای «دنیایاقتصاد» درباره این عملیات آمادهسازی زمین حاکی است؛ پهنهای از تهران، حدفاصل ضلع شمال-جنوب بزرگراه چمران و محلههای سعادتآباد-شهرکغرب که روددره شهر محسوب میشود طی حدود 4دههاخیر به شکل «غیررسمی» تبدیل به محل سکونت شد. درباره این پهنه گفته میشود؛ اراضی کشاورزی دهونک با «شروع بزرگراهسازی در تهران و شکلگیری سعادتآباد»، تکهتکه شد و سپس بخشی از آن بهصورت لکههای سکونتی، تبدیل به «سکونتگاه غیررسمی» شد.
امروز در این روددره که بخشهایی از آن درست زیر پلهای نیایش، حکیم و همت قرار دارد، «خانههایی با فرمهای متفاوت از محلههای رسمی شهر تهران» بهصورت پراکنده دیده میشود و در عینحال کنار این خانهها، «انواع و اقسام واحدهای صنفی از جمله تعمیرات خودرو و...» در حال فعالیت هستند. سکونتگاه غیررسمی درون «رود دره چمران»، اولین دلیل برپایی این کارگاه عظیم آمادهسازی زمین در شمال پایتخت، منطقه2 است که براساس نتایج تحقیقات گروه مسکن و شهری «دنیایاقتصاد»، اواخر دهه90 با فرمان معاون اول رئیسجمهور به شهردار وقت تهران، مقدمات اولیه برای «چگونگی مواجهه با این سکونتگاه» استارت میخورد. اراضی 100 هکتاری «رود دره بزرگراه چمران» در منطقه2، براساس مصوبه سالگذشته کمیسیون ماده5 شهر تهران، تبدیل به «پروژه مشارکت ساختمانی» بین شهرداری و تعدادی شرکت ساختمانی و غیرساختمانی شدهاست که در قالب این شراکت، در گام اول برای مالکان و ساکنان سکونتگاه غیررسمی این پهنه، «برجهای مسکونی و مجتمعهای 4 تا 5 طبقه» بهصورت «معوض» یا «کلید به کلید» ساخته میشود و در گام بعد تا حدود 2برابر تعداد «خانههای موجود در این سکونتگاه»، واحد مسکونی در قالب برج احداث میشود و در کنار این دو مرحله، پروژههای غیرمسکونی نیز در جریان است. شهرداری از محل مالکیت این «اراضی» با شرکتهای طرف مشارکت شریک است.
از طرفی، تعداد خانههای درون این سکونتگاه غیررسمی زیر هزار قطعه اعلامشده و مالکیت آنها در ساختوسازهایی که در جریان است، بعد از تبدیل به واحدهای مسکونی، «به رسمیت شناخته میشود.» به گزارش «دنیایاقتصاد»، جزئیات مصوبه کمیسیون ماده5 شهر تهران بهدلیل آنکه طی سالهای اخیر، دسترسی عمومی به سامانه مصوبات این کمیسیون مسدود شدهاست، قابلدسترسی نیست و صرفا اظهارنظرهای مدیران قبلی شهرداری است که ابعاد و ماجرای این کارگاه بزرگ در تهران را توضیح میدهد. به اینترتیب، در پایان عملیات ساختمانی در حال اجرا در رود دره چمران، یک محله رسمی جدید به 353 محله فعلی شهر تهران افزوده میشود. اما بخشهایی از این محله رسمی جدید، پیشتر بهصورت غیررسمی وجود داشتهاست که همان حدود نزدیک به هزار خانهای است که در این روددره وجود دارد، ولی با ساخت محله رسمی جدید، ابعاد سکونتی آن تا 3برابر وضعیت فعلی، بیشتر میشود.
شهروندان «نامرئی» ساکنان رسمی خواهند شد
آنطور که مدیران شهری تهران طی دو سالگذشته وعده دادند، «هدف کارگاه و این عملیات آمادهسازی زمین»، تعیینتکلیف سکونتگاه غیررسمی روددره چمران و نجات ساکنان آن از وضعیت «بد مسکنی» و مشکلات خاص محلههای غیررسمی است. صاحبنظران شهری و کارشناسان اجتماعی در توصیف ساکنان سکونتگاههای غیررسمی درون و بیرون شهرها، از واژه «شهروندان نامرئی» استفاده میکنند. این گروه جمعیتی از «امکان و خدمات رسمی شهر همچون آب، برق، گاز، مالکیتثبتی و سایر حقوق شهروندی» محروم هستند؛ ضمن آنکه وضعیت معیشتی و شغلی آنها نیز در رده پایین و نامناسبی قرار دارد. سکونتگاههای غیررسمی معمولا در طول زمان و عمدتا ناشی از مهاجرت به مرکز شهرهای دارای امکانات از جمله پایتخت شکل میگیرد. آخرین آمار رسمی که البته قدیمی است، جمعیت ساکن سکونتگاههای غیررسمی در کشور را حدود 10میلیون نفر برآورد کرده که از این تعداد، کمتر از 500هزار نفر آنها، «درون شهر تهران» هستند.
شبیه سکونتگاه غیررسمی روددره چمران، در محله فرحزاد نیز وجود دارد و البته مابقی این سکونتگاهها در میانه و جنوب پایتخت هستند. تجربه بهرسمیت شناختن سکونتگاه غیررسمی در برخی کشورها طی سالهای اخیر نشان میدهد، این مدل مواجهه با شهروندان نامرئی در مقایسه با «اخراج از سکونتگاه» به قصد تخریب محلهای که غیررسمی و بدون اجازه شهرداری یا دولت محلی شکل گرفتهاست بهمراتب «آثار مثبت اقتصادی و اجتماعی» مناسبی بههمراه دارد. با اینحال، به رسمیت شناختن سکونتگاه غیررسمی، دو حالت دارد؛ حالت اول «بازسازی خانهها» در همان موقعیت است و حالت دوم «ساختوساز در اراضی دستنخورده سکونتگاه.» بهنظر میرسد عملیات فعلی در روددره چمران از جنس حالت دوم است که بهنوعی، «جابهجایی» هرچند محدود را برای ساکنان بههمراه دارد.
کارگاه عظیم ساختمانی در «پهنه G»
موقعیت رود دره چمران که درست مجاور محلههای سعادتآباد و شهرک غرب، از برجهای آتیساز شروع شده و تا پارک گفتوگو در گیشا قرار دارد، روی نقشه طرح تفصیلی شهر تهران بهعنوان پهنهG یا همان «پهنه سبز» تعیینشدهاست. پهنهسبز در ادبیات طرح تفصیلی شهر بهمعنای «موقعیت فضای سبز» است. شورایعالی شهرسازی و معماری کشور این پهنه را «حفاظت سبز و باز» میشناسد و شهرداری تهران در چارچوب طرح تفصیلی مکلف است با هدف حفظ و توسعه فضای سبز شهری، ضوابط و مقررات خاصی را برای حفظ این پهنه درنظر بگیرد. از جمله اهداف تعیین بخشهایی از شهر تهران بهعنوان «پهنهG»، کاهش آلودگیهوا از طریق حفظ و گسترش فضای سبز و همچنین ایجاد تفرجگاه و محل تفریح داخل این پهنه است.
روی نقشه طرح تفصیلی تهران، روددرهها یکی از 5زیرپهنه G معرفی شدهاند؛ G31. طبق ضوابط «نحوه استفاده از اراضی و ساختوساز» در زیرپهنه G31، هرگونه بارگذاری ساختمانی در این زیرپهنه باید براساس توجیه مطالعات زیستمحیطی و طبق طرحهای مصوب باشد که احتمالا منظور از عبارت طرحهای مصوب درون طرح تفصیلی، همان «مصوبات کمیسیون ماده5» است. هر چند روددره چمران، جزو پهنهG و زیرپهنه G31، است اما از طرف دیگر، این نقطه «سکونتگاه غیررسمی» نیز هست و احتمالا «محله جدید» تهران با لحاظ این دو واقعیت در حال شکلگیری است.
درباره مصوبه کمیسیون ماده5 تهران برای روددره چمران گفته میشود؛ 85درصد از مساحت این اراضی به «فضای باز عمومی» مناسب تفریح و گردشگری شهر تهران اختصاص یافتهاست، بااینحال تجربههای سالهای دور گذشته از «تعیین کاربری فضای باز عمومی» در پایتخت نشان دادهاست؛ «در فاصله تصمیم تا اقدام»، خیلی اتفاقات در دورههای بعدی مدیریت شهری رخ میدهد که در نهایت، از «پروژه گردشگری» فقط یک اسم برای شهروندان به یادگار میماند. اکنون این پرسش مطرح است که «آینده روددره چمران، بعد از اینکه برای ساکنان محله غیررسمی، واحدهای مسکونی رسمی احداث و تحویلشان شد، به چه سمتی حرکت میکند؛ تجاریسازی یا تفرجگاهی؟»
واقعیت «زندگی» در روددره
کارشناسان شهری طی این سالها همواره درباره «توجه کامل سیاستگذار به همه ابعاد زندگی ساکنان سکونتگاههای غیررسمی» و «پیامدهای غفلت» هشدار دادهبودند. ساکنان سکونتگاههای غیررسمی در همان محل سکونتشان، شغلشان را شکل دادهاند. خیلی از این گروه جمعیتی، در همان خانههای نامتعارف خود، شغلی دستوپا کردهاند. خانه بهصورتی است که اگر به مجتمع مسکونی یا برج تبدیل شود، «حذف فضاهایی که پیشتر وجود داشت» مانع از امرار معاش ساکنان این خانهها میشود و در نتیجه، بهدلیل «تعارض با سبک زندگی» فرد، مشکلات بعدی را برای او ایجاد میکند. اکنون این پرسش مطرح است که محله جدید تهران، تا چه میزان با «سبک زندگی» ساکنان قدیمی آن سازگاری دارد؟
پرسش تکمیلی به تفاوت ارزش اقتصادی محله جدید با محله غیررسمی برمیگردد. این تفاوت ممکن است به خروج ساکنان قدیمی بینجامد که اگر مقصدشان، بازهم نقطهای با «کیفیت پایین» یا «سکونتگاه غیررسمی» باشد، در اینصورت در تحقق «هدف اولیه» تردید وارد میشود. گفته میشود مصوبه کمیسیون ماده5 برای برجسازی در روددره بهگونهای است که متوسط مساحت واحدهای مسکونی 100 مترمربع درنظر گرفته شدهاست. در نهایت «تدارک ظرفیت سکونتی تا 3برابر وضع موجود»، یک پرسش ترافیکی در منطقه 2 تهران بهوجود میآورد؛ در شرایطی که محلههای این منطقه با سرریز ترافیکی روبهرو هستند، آیا شهرداری تهران در ازای اقدامی که برای نجات ساکنان سکونتگاه غیررسمی روددره تعریف کردهاست، «به حال و روز ترددهای روزانه شهروندان» محله جدید نیز فکر کرده و برای عبورومرور روان از طریق توسعه حملونقل عمومی طرح و نقشهای ریخته است؟
«دنیایاقتصاد» برای پاسخ این پرسشها توسط مدیران شهرداری، در روزهای آینده تلاش خواهد کرد تا جواب روشن و قابلاستنادی ارائه کند.
