نقشه تحول
مهمترین پیشرانها در زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی ایران کداماند؟
در مقدمه این تحقیق آمده است: با توجه به پیامدهای مثبت و منفی دستیابی به اهداف زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران، شناسایی پیشرانهای بهینهسازی این نوع زنجیره ارزش اهمیت دوچندان پیدا میکند. انتظار میرود توجه به پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران در سه سطح اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی اثرات قابلتوجهی داشته باشد. شناسایی پیشرانهای موثر بر مولفههای اقتصادی در صنعت پتروشیمی به شرکتها کمک میکند با بهینهسازی منابع، کاهش هزینهها و مدیریت کارآمد منابع مالی، بهرهوری، سودآوری و توان رقابتی خودشان را افزایش داده و به رشد بلندمدت و پایدار اقتصادی دست یابند. همچنین در ادامه مقدمه بر این نکته تاکید شده که شناسایی پیشرانهای اساسی مولفههای محیط زیستی در صنعت پتروشیمی به شرکتها کمک میکند با کاهش آلودگیها، مدیریت منابع طبیعی و رعایت استانداردهای جهانی زیستمحیطی، از بحرانهای زیستمحیطی جلوگیری کرده و منابع طبیعی را برای نسلهای آینده حفظ کنند.
پژوهشگران به این موضوع نیز اشاره کردهاند که شناسایی پیشرانهای مهم مولفههای اجتماعی به شرکتهای فعال در صنعت پتروشیمی این امکان را میدهد که مسئولیتهای اجتماعی را بهخوبی انجام داده و در بهبود شرایط زندگی جوامع محلی و تقویت اعتماد عمومی نقش داشته باشند و با توجه به رفاه کارکنان، تنوع و حقوق بشر، شهرت سازمان را ارتقا داده و نیروی انسانی متخصص و توانمند جذب کنند. از دیدگاه پژوهشگران، شناسایی دقیق پیشرانها، مسیر توسعه صنعت پتروشیمی را همسو با تغییرات جهانی و الزامات محیط زیستی با هدف ارتقای بهرهوری، کاهش وابستگی به منابع فسیلی و افزایش رقابتپذیری صنعت در بازارهای بینالمللی تسهیل میکند. آنها نوشتهاند که در این تحقیق پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران مبتنی بر ادبیات تحقیق و با استفاده از رویکرد آیندهنگاری راهبردی شناسایی شده و با استفاده از نظرات خبرگان در قالب ماتریس اثرات متقابل تاثیرگذاری و تاثیرپذیری اولویتبندی میشود. بنابراین، هدف از انجام این پژوهش شناسایی و اولویتبندی پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران با رویکرد آیندهنگاری راهبردی است.
جامعه آماری این پژوهش ۱۵ نفر از خبرگان شامل استادان دانشگاهی و مدیران عالی پتروشیمی کشورمان با روش نمونهگیری هدفمند است. شش نفر از این خبرگان از استادان دانشگاهی و اعضای هیات علمی دانشگاههای طراز اول کشورمان (با مدرک دکترای تخصصی، سابقه پژوهش در حوزه زنجیره ارزش و حداقل ۱۰ سال سابقه تدریس) انتخاب شدند و ۹ نفر از خبرگان از مدیران عالی پتروشیمی کشورمان (با مدرک دکترای تخصصی، تجربه سمت مدیریت عالی در پتروشیمیهای جنوب کشور و حداقل سابقه کاری ۱۲ سال در پتروشیمی) برگزیده شدند. بهمنظور بهرهگیری از نظرات خبرگان، ۱۰ مورد از پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران مطابق با اسناد و مدارک موجود در پایگاههای معتبر علمی خارجی (الزویرو، اسکوپوس، گوگل اسکولار، ساینس دایرکت، امرالد) و داخلی (مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، علم نت، نورمگز، مرجع دانش) شناسایی شد. از همینرو، ارتباط بالفعل و بالقوه بین پیشرانها در ماتریس اثرات متقابل/ساختاری در این پژوهش ۱۰×۱۰ بوده، که میزان تاثیرگذاری و تاثیرپذیری هر پیشران بر دیگری، بهصورت زوجی مشخص میشود.
نگارندگان با تاکید بر اینکه هدف از این پژوهش، شناسایی و اولویتبندی پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران بوده است، نوشتهاند که انتظار میرود مدیران و مسئولان صنعت پتروشیمی ایران در چهارچوبی به عملیاتیسازی این پیشرانها بر اساس اولویت تعیینشده و دستیابی و بهبود زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی بپردازند. آنها توضیح دادهاند که در وهله اول، یافتههای این پژوهش نشان داد پیشرانهای ارتقای فرهنگ توسعه پایدار و مسئولیت اجتماعی شرکتی، توسعه فناوریهای نوین و دیجیتالیسازی فرآیندهای تجاری و تولیدی، اجرای سیستمهای نظارت بر استانداردهای ایمنی، محیطزیستی و بهداشت شغلی، انعطافپذیری و یکپارچهسازی زنجیره تامین و فرآیندهای تولیدی بهعنوان پیشرانهای تاثیرگذار (نفوذ) هستند. بر اساس این اولویت، توسعه فرهنگ پایداری و مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنعت پتروشیمی ایران، نقش مهمی در بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار ایفا میکند. با ترویج اصول پایداری، شرکتها ملزم به کاهش آلایندههای زیستمحیطی، بهینهسازی مصرف انرژی و افزایش شفافیت در فعالیتها میشوند.
طبق یافته دیگر این مطالعه، توسعه فناوریهای نوین و دیجیتالیسازی فرآیندهای تجاری و تولیدی صنعت پتروشیمی ایران، به افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار کمک میکند. بهکارگیری فناوریهای نوین و دیجیتالیسازی فرآیندها امکان بهینهسازی مصرف انرژی، کاهش ضایعات و افزایش دقت در پیشبینی نیازهای بازار را بهصورت دیجیتال فراهم میکند. همچنین، دیجیتالیسازی فرآیندهای تجاری و تولیدی، باعث افزایش شفافیت، تسریع عملیات زنجیره تامین و بهبود هماهنگی میان واحدهای مختلف تولیدی و توزیعی میشود. درنهایت، این تحول دیجیتالی، رقابتپذیری صنعت پتروشیمی ایران را در بازارهای بینالمللی افزایش داده و توسعه پایدار را تسریع میکند.
افزون بر این، بهکارگیری اجرای سیستمهای نظارت بر استانداردهای ایمنی، محیط زیستی و بهداشت شغلی، یکی از ارکان اساسی بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار در صنعت پتروشیمی ایران است. اجرای این سیستمها، موجب کاهش حوادث صنعتی، بهبود شرایط کاری کارکنان و کاهش اثرات منفی زیستمحیطی میشود. از طرفی، انعطافپذیری و یکپارچهسازی زنجیره تامین و فرآیندهای تولیدی، نقش مهمی در کاهش هزینهها، بهبود کارایی و پایداری زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی ایران دارد. هماهنگی و انسجام میان واحدهای مختلف زنجیره تامین، از تامین مواد اولیه تا توزیع محصولات نهایی، موجب کاهش اتلاف منابع، افزایش بهرهوری و بهبود زمانبندی تولید میشود.
این پژوهشگران در وهله دوم، یافتههای این پژوهش را اینگونه توضیح دادهاند که پیشرانهای الزام به رعایت استانداردهای زیستمحیطی ملی و بینالمللی، شفافیت و پاسخگویی در تعامل با ذینفعان و مشارکت دادن آنها در تصمیمگیریها، توجه به مدیریت پسماند، بازیافت و استفاده مجدد از پسماندهای شیمیایی، سرمایهگذاری در فناوریهای انرژی تجدیدپذیر، پاک و سبز پیشرانهای تاثیرپذیر (وابسته) هستند. به این معنا که این پیشرانها از قدرت تاثیرپذیری (وابستگی) بهشدت بالایی در برابر سایر پیشرانهای شناساییشده، برخوردارند.
پژوهشگران درباره دیگر یافتههای این پژوهش در مرحله پایانی نیز نوشتهاند که پیشرانهای حمایت از آموزش و توسعه شایستگیهای منابع انسانی، تنوعبخشی به محصولات و بازارهای صادراتی منطقهای و بینالمللی پیشرانهای مستقل (حذف شونده) هستند. به این معنا که این پیشرانها هم تاثیرگذاری پایین و هم تاثیرپذیری پایین به سایر پیشرانها دارند و میتوانند پس از توجه به پیشرانهای مهم با اولویت پایین مورد توجه قرار گیرند یا اینکه بهطور کامل حذف شوند. به عبارت دیگر، میزان تاثیرگذاری (نفوذ) و تاثیرپذیری (وابستگی) پایین این پیشرانها، موجب میشود که در جهت پایداری یا ناپایداری سیستم نقشی ایفا نکنند.
بر همین اساس، نگارندگان این پژوهش اینطور استنباط کردهاند که پیشرانهای حمایت از آموزش و توسعه شایستگیهای منابع انسانی و تنوعبخشی به محصولات و بازارهای صادراتی منطقهای و بینالمللی در دستیابی به بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران از سطح اولویت پایینتری برخوردارند. بااینحال، میتوان برداشت کرد که براساس اولویت نهم، ممکن است حمایت از آموزش و توسعه شایستگیهای منابع انسانی از طریق افزایش دانش تخصصی و مهارتهای مدیریتی کارکنان، بهرهوری عملیاتی را ارتقا دهد و امکان بهکارگیری فناوریهای نوین و شیوههای تولید پایدار در زنجیره ارزش را فراهم کند.
آنها بر این باورند که این رویکرد علاوهبر کاهش هزینههای ناشی از ناکارآمدی، موجب افزایش نوآوری، بهبود ایمنی صنعتی و رقابتپذیری شرکتهای پتروشیمی میشود. همچنین، ممکن است تنوعبخشی به محصولات و بازارهای صادراتی منطقهای و بینالمللی، نقش موثری در کاهش وابستگی به یک بازار خاص و افزایش پایداری زنجیره ارزش داشته باشد. در واقع، با تولید محصولات متنوع و ارزش افزوده بالا، علاوهبر کاهش تاثیر نوسانات بازارهای جهانی، فرصتهای جدیدی برای رشد و توسعه صنعت پتروشیمی ایران ایجاد میشود.
پژوهشگران بر اساس نتایج پژوهش، به مدیران و رهبران صنعت پتروشیمی کشورمان پیشنهاد کردهاند که واحدهای بازیافت داخلی در مجتمعهای پتروشیمی برای پردازش و استفاده مجدد از پسماندهای شیمیایی، کاهش ضایعات و بهینهسازی مصرف منابع تعبیه شود. این امر موجب کاهش هزینههای دفع زباله، کاهش آلودگی زیستمحیطی و ایجاد ارزش افزوده از ضایعات صنعتی در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود.
پیشنهاد دوم آنها این است که سامانههای دیجیتال گزارشدهی و شفافیت عملکرد زیستمحیطی و مالی برای دسترسی عمومی و دریافت بازخورد از ذینفعان و جوامع محلی راهاندازی و اطلاعرسانی شود. این کار موجب افزایش اعتماد عمومی، بهبود سرمایهگذاری و کاهش ریسکهای عملیاتی و قانونی در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود. توصیه بعدی نویسندگان به مدیران این حوزه این است که نیروگاههای خورشیدی و بادی در مجتمعهای پتروشیمی برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و کاهش انتشار کربن راهاندازی و توسعه داده شود. این کار موجب کاهش هزینههای انرژی در بلندمدت، افزایش تطابق با استانداردهای زیستمحیطی و بهبود وجهه بینالمللی صنعت در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود.
آنها در توضیح پیشنهاد چهارم هم نوشتهاند: برنامههای آگاهیبخشی درونسازمانی و برونسازمانی برای تشویق به رفتارهای پایدار و افزایش مشارکت اجتماعی در حوزه محیط زیست طراحی و اجرا شود. این امر موجب بهبود وجهه اجتماعی شرکتها، افزایش تعهد کارکنان و تقویت تعاملات با جوامع محلی در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود. استفاده از فناوری اینترنت اشیا و هوش مصنوعی برای پایش بیدرنگ عملکرد تجهیزات، بهینهسازی مصرف انرژی و کاهش هزینههای عملیاتی پیشنهاد دیگر این محققان است، چراکه بر این باورند که این امر موجب بهبود کنترل فرآیندها، کاهش هدررفت منابع و افزایش سرعت و دقت در تولید در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود. راهکار دیگر محققان این است که سامانههای هوشمند نظارت و هشدار برای شناسایی و کاهش خطرات ایمنی و زیستمحیطی در فرآیندهای تولید راهاندازی شوند. این موضوع موجب کاهش حوادث صنعتی، افزایش ایمنی کارکنان و بهبود تطابق با مقررات محیط زیستی و بهداشتی در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود.
نگارندگان این تحقیق به رهبران این صنعت توصیه کردهاند که توسعه محصولات پتروشیمی با ارزش افزوده بالا و ایجاد توافقات تجاری جدید با کشورهای منطقه برای کاهش وابستگی به یک بازار خاص مدنظر قرار گیرد، چرا که موجب افزایش درآمدهای صادراتی، کاهش آسیبپذیری در برابر نوسانات بازار جهانی و ایجاد فرصتهای جدید رشد در زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی میشود. پژوهشگران همچنین بر اساس نتایج پژوهش، به محققان آتی نیز پیشنهاد کردهاند که به شناسایی و اولویتبندی موانع و چالشهای زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران با رویکردهای کیفی و آمیخته بهمنظور تحقق و بهینهسازی پایدار زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران بپردازند. همچنین، آنها توصیه کردهاند که پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران را از طریق رویکرد کمی در میان مدیران، کارکنان و متخصصان حوزه زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران سنجش و ارزیابی کنند.
* توضیح: این گزارش برگرفته از مقالهای با رویکرد آیندهنگاری راهبردی با عنوان «شناسایی و اولویتبندی پیشرانهای بهینهسازی زنجیره ارزش پایدار صنعت پتروشیمی ایران» نوشته کبری بخشیزادهبرج، دانشیار گروه مدیریت بازرگانی دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه علامه طباطبایی؛ حسین حمزوی، کارشناس ارشد مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و حسابداری و محمدامین جمالی، کارشناس ارشد بازرگانی بینالملل، دانشکده مدیریت و حسابداری از همین دانشگاه در مجله مدیریت زنجیره ارزش راهبردی، دوره ۱، شماره ۳، زمستان ۱۴۰۳ تهیه و تدوین شده است.
