پتروشیمی بدون خوراک ارزان؛ راز موفقیت سنگاپور و کرهجنوبی
سنگاپور نمونه کلاسیک کشوری است که فقدان منابع طبیعی را به نقطه قوت تبدیل کرده است. این کشور ذخیره قابل اتکای نفت و گازی ندارد و بیش از ۹۰ درصد انرژی اولیه خود را وارد میکند. با این حال، امروز سنگاپور دارای ظرفیت پالایشی در حدود ۱.۳ تا ۱.۵میلیون بشکه در روز است. اهمیت این عدد زمانی روشن میشود که بدانیم سنگاپور از نظر مساحت کشوری بسیار کوچک است، اما از نظر حجم گردش نفت و محصولات شیمیایی، در کنار بزرگترین هابهای انرژی جهان قرار دارد.
استراتژی توسعه صنعتی این کشور نه بر اساس قیمت خوراک، بلکه بر امنیت دسترسی به خوراک بنا شد. این کشور با تبدیل شدن به یکی از مهمترین گرههای کشتیرانی جهان، امکان دسترسی همزمان به نفت خام خاورمیانه، آفریقا و آمریکای لاتین را فراهم کرد. قراردادهای بلندمدت واردات، تنوع مبادی تامین و زیرساختهای بندری پیشرفته باعث شد ریسک وقفه در خوراک به حداقل برسد؛ موضوعی که برای صنایع با زنجیره پیوسته مانند پتروشیمی اهمیت حیاتی دارد.
از منظر عددی، بیش از ۳۰ درصد ارزش افزوده صنعتی سنگاپور از بخش شیمیایی و پتروشیمی حاصل میشود. این سهم برای کشوری بدون منابع طبیعی، عددی بسیار معنادار است. نکته مهمتر آن است که ترکیب تولید در این کشور بهطور محسوسی به سمت محصولات با ارزش افزوده بالا حرکت کرده است؛ شامل مواد شیمیایی ویژه، افزودنیها، پلیمرهای خاص، مواد مورد استفاده در صنایع دارویی و الکترونیک. این محصولات، برخلاف متانول یا پلیاتیلن پایه، بهشدت دانشبنیان بوده و حاشیه سود بالاتری دارند.
یکی از عوامل کلیدی موفقیت سنگاپور، خوشهسازی عمیق صنعتی است. در جزیره جورونگ، پالایشگاهها، واحدهای کراکر، مجتمعهای پاییندستی، مخازن ذخیره، اسکلهها و حتی مراکز تحقیق و توسعه در کنار یکدیگر مستقر شدهاند. این تمرکز جغرافیایی باعث کاهش قابلتوجه هزینههای لجستیک، انرژی و انتقال مواد میانی شده است. به بیان دیگر، سنگاپور بهجای رقابت بر سر قیمت خوراک، بر بهرهوری کل سیستم رقابت میکند. این بهرهوری، حاصل زیرساخت، فناوری و حکمرانی صنعتی است، نه منابع زیرزمینی.
کرهجنوبی مسیر متفاوتی را پیموده، اما به نتیجه مشابهی رسیده است. این کشور تقریبا ۱۰۰درصد نفت و گاز مصرفی خود را وارد میکند و از این نظر یکی از وابستهترین اقتصادهای صنعتی به واردات انرژی است. با این حال، کرهجنوبی امروز دارای بیش از ۳.۲میلیون بشکه در روز ظرفیت پالایشی است و در کنار آن، یکی از بزرگترین و متنوعترین زنجیرههای پتروشیمی آسیا را در اختیار دارد.
طبق دادههای صنعتی، کرهجنوبی در میان پنج صادرکننده بزرگ محصولات پتروشیمی جهان قرار دارد. نکته مهمتر آن است که ترکیب صادرات این کشور با بسیاری از صادرکنندگان منابعمحور تفاوت دارد. بیش از ۴۵درصد صادرات پتروشیمی کرهجنوبی مربوط به محصولات میانی و پیشرفته است؛ از پلیمرهای مهندسی گرفته تا مواد شیمیایی ویژه مورد استفاده در صنایع خودرو، الکترونیک، باتری و نیمهرسانا. این محصولات نهتنها ارزش افزوده بالاتری دارند، بلکه بهمراتب کمتر در معرض نوسانات شدید قیمت جهانی نفت هستند.
یکی از تفاوتهای اساسی کرهجنوبی با بسیاری از کشورهای دارای منابع، پیوند عمیق پتروشیمی با صنایع نهایی است. پتروشیمی در این کشور نه یک صنعت مستقل، بلکه بخشی از یک زنجیره صنعتی بزرگتر است که شامل خودروسازی، الکترونیک، کشتیسازی و صنایع پیشرفته میشود. این پیوند باعث میشود تقاضای پایدار داخلی برای محصولات پتروشیمی ایجاد شود و ریسک وابستگی کامل به بازار صادراتی کاهش یابد.
از منظر عددی، سهم بالای صنایع مصرفکننده نهایی در تولید ناخالص داخلی کرهجنوبی، باعث شده است که بخش قابلتوجهی از محصولات پتروشیمی بهصورت درونزنجیرهای مصرف شود؛ موضوعی که نوسانات بازار جهانی را برای تولیدکنندگان کاهش میدهد و امکان برنامهریزی بلندمدت را فراهم میکند.
در هر دو کشور، سرمایهگذاری در فناوری نقش کلیدی ایفا کرده است. سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی در کرهجنوبی بیش از ۴ درصد و در سنگاپور بیش از ۲ درصد است؛ ارقامی که بهمراتب بالاتر از میانگین جهانی است. این سرمایهگذاری مستمر در فناوری باعث شده است که صنایع پتروشیمی این کشورها بهجای رقابت در محصولات عمومی، به سمت نوآوری، فرمولاسیونهای خاص و مواد سفارشی حرکت کنند.
این مسیر، وابستگی سودآوری به قیمت خوراک را کاهش میدهد. بهعبارت ساده، وقتی محصول نهایی یک ماده شیمیایی ویژه یا پلیمر مهندسی است، سهم خوراک در قیمت تمامشده بهمراتب کمتر از محصولاتی مانند متانول یا اوره است. این همان نقطهای است که کشورهای فاقد منابع میتوانند حتی از کشورهای دارای خوراک ارزان پیشی بگیرند.
وجه مشترک دیگر سنگاپور و کرهجنوبی، ثبات سیاستگذاری و امنیت سرمایهگذاری است. پروژههای پتروشیمی معمولا افق بازگشت سرمایهای بین ۱۰ تا ۲۰ سال دارند. در چنین شرایطی، ثبات قوانین، شفافیت قراردادها و پیشبینیپذیری سیاستها، ارزشی بهمراتب بیشتر از چند دلار تفاوت قیمت خوراک دارد. این کشورها توانستهاند با ایجاد چارچوبهای حقوقی شفاف، سرمایه خارجی و فناوری را جذب کنند و زنجیره ارزش خود را بهصورت مستمر ارتقا دهند.
تجربه سنگاپور و کرهجنوبی بهروشنی نشان میدهد که در صنعت پتروشیمی، منابع طبیعی شرط کافی و حتی شرط لازم موفقیت نیست. آنچه این کشورها را به پیشتاز تبدیل کرده، مجموعهای از عوامل بههمپیوسته است: امنیت پایدار خوراک از مسیر واردات متنوع، خوشهسازی صنعتی، سرمایهگذاری در فناوری، پیوند با صنایع نهایی، بهرهوری بالا و حکمرانی صنعتی باثبات.
در نهایت، پیام عددی این تجربهها روشن است. در بازاری که رقابت شدید، نوسانات قیمتی و فشارهای ژئواقتصادی رو به افزایش است، مزیت واقعی نه در داشتن نفت و گاز، بلکه در توان تبدیل خوراک به محصولات پیچیده، رقابتپذیر و قابل فروش در بازار جهانی نهفته است.
* کارشناس حوزه پتروشیمی
