انتخابات جدید شوراها؛ دقیقا چه اتفاقی میافتد؟
در این آییننامه، چهار تغییر اساسی رخ دادهاست: نخست، فهرستهای انتخاباتی حزبی و جبههای بهصورت رسمی و حقوقی به رسمیت شناخته شدهاند. دوم، کل فرایند رایگیری، ثبت، تجمیع و شمارش آرا بهصورت الکترونیکی انجام میشود. سوم؛ منطق شمارش آرا تغییر کرده و رای فردی و رای فهرستی بهصورت همزمان اما تفکیکشده محاسبه میشوند و چهارم، منطق تبدیل رای به کرسی از الگوی اکثریتی گذشته به الگوی تناسبی تغییر یافتهاست. در مدل جدید سه اتفاق همزمان میافتد: رایدهنده یا فهرست را انتخاب میکند یا افراد را (جمع این دو ممکن نیست.) برای تخصیص کرسیها ابتدا رایهای فهرستی (و رایهای افراد غیرفهرستی) به زبان تناسبی به کرسی تبدیل میشوند؛ سپس درون هر فهرست، کرسیهای بهدستآمده بین اعضای همان فهرست بر اساس رای فردی بالاتر توزیع میشود. در ادامه، کل فرآیند انتخابات شوراها در دوره جدید، به زبان ساده و مرحله به مرحله توضیح داده میشود.
چه کسانی میتوانند نامزد شوند؟
از نظر شرایط اولیه، تفاوتی با دورههای قبل وجود ندارد. افراد واجد شرایط قانونی میتوانند ثبتنام کنند و صلاحیت آنها طبق قانون شوراها بررسی میشود. تفاوت اساسی پس از تایید صلاحیت آغاز میشود. در سیستم جدید، هر نامزد پس از تاییدصلاحیت، باید مسیر حضور خود در انتخابات را مشخص کند؛ یا بهصورت نامزد منفرد وارد رقابت شود، یا بهعنوان عضو یک فهرست انتخاباتی رسمی فعالیت کند. این انتخاب، صرفا یک تصمیم سیاسی یا تبلیغاتی نیست، بلکه مستقیما بر نحوه محاسبه آرا، رقابت انتخاباتی و شانس ورود به شورا اثر میگذارد.
فهرست انتخاباتی دقیقا یعنی چه؟
در آییننامه جدید؛ «فهرست انتخاباتی» تعریف حقوقی مشخص و محدودی دارد و صرفا بهمعنای کنار هم قرارگرفتن چند نام یا اعلام حمایت رسانهای نیست. یک فهرست تنها زمانی معتبر است که توسط حزب یا جبهه سیاسی دارای مجوز رسمی ارائه شود، در سامانه جامع انتخابات وزارت کشور ثبت شود و حداقل شامل دوسوم کرسیهای آن شهر باشد. برای مثال، در شهر تهران با ۲۱ کرسی، حداقل تعداد اعضای یک فهرست ۱۴نفر است. علاوهبر این، همه اعضای فهرست باید رضایت رسمی و مکتوب خود را برای حضور در آن فهرست اعلام کنند و فهرست باید به تایید هیات اجرایی برسد. تنها پس از طی این مراحل است که یک فهرست «رسمی و معتبر» تلقی میشود و نام آن در فرآیند رایگیری نمایش داده میشود.
فهرست از چه زمانی رسمی و قفل میشود؟
فهرستها پس از تایید صلاحیت نامزدها، در بازه زمانی مقرر آییننامه در سامانه انتخابات ثبت و به تایید هیات اجرایی میرسند. از آن نقطه به بعد، فهرست «واحد رسمی رقابت» میشود و مبنای نمایش در رایگیری و محاسبات تناسبی قرار میگیرد. بر این اساس، ائتلافهای غیررسمی، لیستهای رسانهای، فهرستهای فضایمجازی یا لیستهای مبتنی بر شهرت افراد، از نظر آییننامه هیچ اعتبار حقوقی ندارند، مگر آنکه تمام مراحل فوق را طی کردهباشند.
رایدهنده در روز انتخابات چه چیزی میبیند؟
در روز رایگیری، چه در سامانه الکترونیکی و چه در شکل چاپی احتمالی، رایدهنده با دو دسته گزینه مواجه میشود؛ از یکسو، فهرستهای رسمی تاییدشده همراه با نام فهرست و اسامی اعضای آن و از سوی دیگر، نامزدهای منفرد، یعنی کسانی که عضو هیچ فهرست رسمی نیستند. در عمل، رایدهنده یا یک گزینه واحد (نام فهرست) را انتخاب میکند، یا وارد حالت انتخاب چندگزینهای افراد میشود و میتواند تا سقف کرسیها، افراد مدنظر را انتخاب کند.
رایدهنده چگونه رای میدهد؟
طبق آییننامه، هر رایدهنده میتواند حداکثر به تعداد کرسیهای شورایشهر رای بدهد. در تهران، این سقف ۲۱ انتخاب است. رایدهی میتواند به سه شکل انجام شود: در حالت اول، رایدهنده بهصورت کاملا فهرستی رای میدهد؛ یعنی نام یک فهرست را انتخاب میکند. در این حالت، همه اعضای آن فهرست از سوی آن رایدهنده، رای دریافت میکنند و هر عضو فهرست یک رای کامل از آن رایدهنده میگیرد. در حالت دوم، رایدهنده بهصورت کاملا فردی رای میدهد؛ یعنی افراد مشخصی را انتخاب میکند. این افراد میتوانند نامزدهای منفرد باشند یا عضو فهرستهای مختلف. در این حالت، هیچ رای فهرستی ثبت نمیشود و رای فقط به همان افراد تعلق میگیرد.
در حالت سوم، رایدهنده، رای ناقص یا محدود میدهد؛ یعنی فقط چند نفر خاص را انتخاب میکند و بقیه انتخابها را خالی میگذارد. تا زمانیکه نام هیچ فهرستی انتخاب نشدهباشد، رای فهرستی ثبت نمیشود و رای صرفا به همان افراد منتخب تعلق دارد. نکته بسیار مهم این است که امکان انتخاب همزمان فهرست و افراد وجود ندارد. اگر رایدهنده نام یک فهرست را انتخاب کند، به این معناست که تمام اعضای آن فهرست (تا سقف کرسیها) انتخاب شدهاند و دیگر امکان انتخاب فردی جداگانه وجود ندارد.
آرای مأخوذه چگونه دستهبندی میشوند؟
پس از پایان رایگیری، سه مفهوم باید از هم تفکیک شوند:
رای فهرست (برای محاسبه تناسبی کرسیها): برابر است با تعداد رایدهندگانی که نام آن فهرست را انتخاب کردهاند. این رای: «رای واحد فهرستی» است و مبنای تعیین سهم کرسی هر فهرست قرار میگیرد. رای هر نامزد (برای رقابت درون فهرستی و تعیین افراد منتخب): شامل دو جزء است: (الف)رایهای مستقیم فردی بهنام او و (ب) رایهایی که از مسیر انتخاب فهرست به او رسیدهاست؛ زیرا با انتخاب یک فهرست، هر عضو آن فهرست یک رای فردی از آن رایدهنده دریافت میکند. رای نامزدهای منفرد: فقط شامل رایهای مستقیم است، چون نامزد منفرد رای فهرستی دریافت نمیکند.
کرسیها چگونه توزیع میشوند؟
در این مرحله، هسته اصلی آییننامه قانونی ملاکعمل انتخابات اجرا میشود.
«آرای صحیح-معتبر یعنی چه؟»
در محاسبه سهم کرسیها، منظور از «کل آرای صحیح حوزه»، کل آرای معتبر مبنای تخصیص کرسی است؛ یعنی مجموع رایهای فهرستی ثبتشده (برای فهرستهای رسمی) بهعلاوه رایهای معتبر ثبتشده برای نامزدهای منفرد (طبق تعریف آییننامه). ابتدا سهم هر فهرست از کرسیها محاسبه میشود. برای هر فهرست، کل آرای آن فهرست بر کل آرای صحیح حوزه انتخابیه تقسیم میشود و حاصل در تعداد کرسیهای شورا ضرب میشود. در تهران، این عدد در ۲۱ ضرب میشود. عدد صحیح حاصل، تعداد کرسیهای قطعی آن فهرست است و بخش اعشاری برای مرحله بعد نگه داشته میشود. در مرحله بعد، سهم کرسیهای نامزدهای منفرد نیز به همین روش محاسبه میشود.
«نامزدهای منفرد در تخصیص تناسبی چگونه حساب میشوند؟»
برای مرحله تخصیص کرسی، نامزدهای منفرد بهعنوان یک «بخش غیرفهرستی» درنظر گرفته میشوند و رای مبنای آن بخش، مجموع رایهای معتبر نامزدهای منفرد است؛ سپس کرسیهای سهم این بخش، بین خود نامزدهای منفرد بر اساس رای فردی بالاتر توزیع میشود. اگر پس از این محاسبات، مجموع کرسیهای تخصیصیافته کمتر از تعداد کل کرسیها باشد، کرسیهای باقیمانده بهترتیب از بالاترین اعشار، به فهرستها یا نامزدهای منفرد اختصاصداده میشود. «قاعده کرسیهای باقیمانده» پس از تخصیص کرسیهای قطعی (بخش صحیح)، کرسیهای باقیمانده بر اساس باقیمانده اعشار بزرگتر بین فهرستها و بخش نامزدهای منفرد توزیع میشود تا مجموع کرسیها دقیقا به تعداد کرسیهای شورا برسد.
«هشدار مهم: رای بالا همیشه مساوی انتخابشدن نیست»
در سیستم جدید ممکن است یک نامزد رای فردی بالایی داشتهباشد، اما چون فهرست او کرسی کمی گرفته یا در رقابت درون فهرستی پایینتر قرارگرفته، منتخب نشود، بنابراین «محبوبیت فردی» بدون «ریاضیات کرسی فهرست» میتواند به شکست منجر شود.
چه کسانی از هر فهرست وارد شورا میشوند؟
در هر فهرست، به تعداد کرسیهایی که آن فهرست بهدست آوردهاست، نامزدهایی که در داخل همان فهرست بیشترین رای را دارند، به شورا راه پیدا میکنند، بنابراین رقابت درون فهرستی بسیار تعیینکننده است و صرف حضور در یک فهرست، تضمینی برای انتخابشدن نیست.
آیا ممکن است کسی رای بالایی داشتهباشد ولی انتخاب نشود؟
بله، کاملا ممکن است. ممکن است یک نامزد رای فردی قابلتوجهی داشتهباشد، اما فهرست او کرسی کمی بهدست آورده باشد و در داخل فهرست، افراد دیگری رای بیشتری گرفته باشند. در این حالت، آن نامزد با وجود رای بالا، از ورود به شورا بازمیماند.
جایگزینی اعضا چگونه انجام میشود؟
اگر یکی از اعضای منتخب فهرست به هر دلیل از شورا خارج شود، جایگزین او از همان فهرست و بهترتیب رای تعیین میشود. اگر عضو منتخب نامزد منفرد باشد، جایگزین از میان نامزدهای منفرد با رای بالاتر انتخاب میشود بنابراین در جمعبندی میتوان گفت؛ انتخابات جدید شوراها نه یک انتخابات اکثریتی ساده است و نه صرفا فرد محور. این انتخابات، یک نظام تناسبی فهرست محور با رقابت شدید درون فهرستی است؛ سیستم انتخاباتی که در آن رایدادن برای رایدهنده ساده است، اما نتیجه نهایی حاصل یک محاسبه دقیق حقوقی و ریاضی است که رفتار فهرستها، نامزدها و رایدهندگان را بهشدت تحتتاثیر قرار میدهد. به همیندلیل، این مدل انتخاباتی سه پیامد رفتاری دارد: اهمیت حیاتی ائتلاف و بستن فهرست، افزایش رقابت درونفهرستی و ریسک کرسیسوزی برای رایهای پراکنده (بهخصوص مستقلها و چند لیستیهای همپایگاه).
* کارشناس امور شورا و حکمرانی شهری
